FilmFocus: The Tree of Life

The Tree of Life is slechts de vijfde film van Terrence Malick. Hij debuteerde met Badlands in 1973. Daarna volgde Days of Heaven (1978). Hij won ermee de Oscar voor Beste Cinematografie maar commercieel was de film geen succes. Ontgoocheld en uit onvrede met Hollywood trok Malick zich terug en verhuisde naar Parijs. Zo’n twee decennia later bracht hij in 1998 The Thin Red Line uit, waarna in 2005 The New World volgde. In 2011 won Malick met The Tree of Life de Gouden Palm van het Festival van Cannes. Met zijn zorgvuldig opgebouwd vijfdelig oeuvre is Malick uitgegroeid tot dé Amerikaanse filmdichter. Hij heeft zijn eigen unieke cinematografie ontwikkeld, gekenmerkt door een lyrisch en meditatief karakter. Zijn oeuvre is dat van een unieke filmische denker. Daar is zijn filosofische scholing niet vreemd aan. Voor hij zijn filmcarrière begon, doceerde hij trouwens filosofie aan het gerenommeerde MIT (Massachusetts Institute of Technology, Cambridge, MA).

Synopsis

In de jaren vijftig van vorige eeuw woont het katholieke gezin O’Brien in een landelijke buitenwijk aan de rand van de Texaanse stad Waco. Mr. en Mrs. O’Brien hebben drie zonen, Jack, R.L. en Steve. De kinderen groeien op in de geborgenheid van het gezin. De oudste, de elfjarige Jack, ziet echter de latente spanning tussen de ouders groeien. Die komt niet voort uit relationele problemen, wel uit verschillende visies op het leven en de werkelijkheid. De vader die zijn droom van een carrière als muzikant niet heeft kunnen waarmaken, gelooft in streng vaderlijk gezag. Om toe te laten dat de kinderen later in de wereld kunnen overleven en succes boeken, moeten ze worden gehard. Ze moeten leren opkomen voor zichzelf. Hij wil dat zijn zonen zijn visie absorberen. De moeder daarentegen gelooft in een wereld waar liefde en erbarmen heersen. De oudste van de drie kinderen, Jack, doorleeft het ouderlijke conflict, begrijpt zijn moeder maar ontdekt dat hij eerder lijkt op zijn vader. Hij ziet ook dat zijn jongere broer R.L. met artistieke talenten lijdt onder het harde optreden van hun vader. Later sterft zijn jongere broer. Jack zelf wordt een succesrijk architect. Hij heeft zijn kantoor en ontwerpstudio in een ultramoderne wolkenkrabber. Daar mediteert hij over wat hij als kind heeft meegemaakt, over zijn moeilijke relatie met zijn vader, over de dood van zijn geliefde broer en over de goedheid van zijn moeder. Zijn beschouwingen voeren hem van de microkosmos van het gezin naar de macrokosmos van het heelal, de oerknal en de lotgevallen van het leven op aarde.

Cinematografie

MIXAGE. Malick besteedt bijzonder veel aandacht aan de opnames zelf, maar daarna bewerkt en bewerkt hij de opnames in de montagekamer. Aan The Tree of Life werkten vier filmmonteurs onder leiding van Malick. Bij hem groeit de montage uit tot een aparte kunst, die van de mixage. Staat de montage in het teken van de verhaallijn, dan overstijgt de mixage de lineaire vertelling. Malick maakt het zichzelf en de toeschouwer niet bepaald gemakkelijk. Hij bewerkt de verhaallijn, hij overstijgt ze om zich te focussen op de betekenislijn. Hij reduceert het verhaal tot een medium voor de betekeniswereld. Het verhaal zelf is enkel één van de componenten waarmee hij zijn film creëert. Hij laat hiermee de toeschouwer aan zijn lot over. Niet alle toeschouwers waarderen dat. Zelfs tientallen doorwinterde filmcritici verlieten te Cannes geërgerd de zaal tijdens de wereldpremière van de film. Daartegenover staat de unieke kracht van Malicks cinematografie die reikt naar het sublieme. De unieke mixage vormt de film tot een fluïdum van klanken, beelden, gedachten, emoties die samen een stream of consciousness vormen. De film neemt de gemotiveerde toeschouwer mee op stromende mix van audiovisuele impressies.

VOICE-OVER. Een van de componenten van Malicks unieke en tevens eigenzinnige cinematografie is het gebruik van de voice-over. In The Tree of Life hoort die voice-over bij het personage van de moeder en de volwassen Jack. Hierdoor krijgen de gesproken woorden het karakter van een meditatie. Het worden reflecties die de dialogen vervangen. Dialogen bewegen zich op het niveau van de verhaallijn. Malick gaat verder. Hij laat de personages amper met elkaar dialogeren. En in de weinige scènes waarin de personages met elkaar spreken, staat vooral de monoloog van de vader centraal. Dat geldt ook voor de relatief lange preek van de priester in de kerk. Dat werkt echter op zich ook als een meditatie. Tot de voice-over behoort ook de stilte, het zwijgen. De personages van de moeder en de volwassen Jack zijn zwijgers, of beter gezegd: denkers. Hun reflecties zijn echter geen uitvoerige redeneringen, maar eerder flitsen die veelal het karakter hebben van vragen. Wat er gebeurt, wat ze meemaken, roept bij hen vragen op en die vragen zijn hun dierbare gezellen.

MUZIEK. Een belangrijke cinematografische component die het filmisch fluïdum draagt, is de muziek. Die is bijna permanent op de voorgrond of de achtergrond aanwezig. Malick citeert meer dan 32 verschillende fragmenten van bestaande muziekcomposities. Mahlers Symfonie No. 1, Zbigniew Preisners Lacrimosa 2, Berlioz’ Requiem Op. 5, ook gekend als de Grande Messe des Morts, Bedrich Smetana’s Moldau, Gόrecki’s Symfonie No. 3, Mozarts Piano Sonata No. 16 (K. 545) enzovoort. In de film komt er ook muziek in beeld. De vader is een goede muzikant. Hij droomde immers van een muzikale carrière, maar het is hem niet gelukt die droom waar te maken. Maar thuis speelt hij piano en in de kerk bespeelt hij het orgel. Malick filmt een tafereel waarin de vader Bachs Fugue (BWV 565) vertolkt terwijl zijn zoon Jack met bewondering luistert en klaarstaat om de partituurbladen om te draaien. Ook last hij een huiskamertafereel in waar de vader een vinylplaat neemt van Brahms Symfonie No. 4, het Andante moderato. Naast die muziekcitaten is er ook nog de originele filmmuziek van Alexandre Desplat. De stukken met titels als Circles, Clouds, Skies, River, Light and Darkness, hebben een vloeiend karakter. De diverse instrumenten houden elkaar in evenwicht zonder te domineren. De voornaamste instrumenten zijn de piano, de violen en de harp.

FLASHBACK. De eigen uitstraling van de film vloeit voort uit het ingenieuze gebruik van de flashback. Die ontspringt aan de meditatie van de volwassen Jack. In slechts enkele taferelen vertegenwoordigt zijn aanwezigheid de tegenwoordige tijd. Dat is het geval in zijn appartement waar hij met zijn vrouw woont, en in zijn kantoor hoog in een wolkenkrabber. Die taferelen nemen relatief weinig tijd in. De flashback daarentegen krijgt de meeste filmtijd. Die flashback omvat twee verschillende tijdzones uit. De eerste is die van de kinderjaren van Jack in de jaren vijftig van vorige eeuw. Hij groeit op met zijn ouders in Waco, Texas. Die flashback is niet lineair. Er komen verschillende delen in voor. Er is het deel waarin het nieuws komt van de dood van zijn broer J.R. en daarna het uitgewerkte deel waarin het gezin voltallig samenleeft. Daarin staat de relatie van Jack tot zijn moeder, zijn vader en zijn jongere broer centraal. Dat belangrijke deel splitst zich op in een stuk met de vader en een stuk zonder de vader die wegens een lange reis afwezig is. Het einde van die grote stuk bestaat uit het gezin dat door het ontslag van de vader in het fabriek dient te verhuizen. Die flashback van het gezinsleven bestaat hoofdzakelijk uit herinneringsbeelden van Jack, maar niet uitsluitend. Het zijn soms herinneringsbeelden, soms ook voorstellingen die hij maakt. Zo komen er beelden voor van zijn geboorte en van zijn babytijd. Daarnaast kent de flashback een tweede tijdszone. Die verschijnt vooraan in de film. Het betreft een meditatieve terugkeer naar het ontstaan van de kosmos met de oerknal, het ontstaan van het zonnestelsel met de aarde en de ontwikkeling van het leven op aarde uit de combinatie van inslagen van kometen en bliksems aan de ene kant en de zeeën aan de andere kant.

BEELDMETAFOREN. Een ander opvallend cinematografische component zijn de talrijke beeldmetaforen die Malick door elkaar weeft. Zo schept hij een betekenisweefsel dat bijzonder rijk en complex tegelijk is. Dat geldt bijvoorbeeld al met het openingsbeeld. Het is een zeer langzaam bewegend oranje licht die de vorm vertoont van een vlam. Het beeld komt een viertal keren voor. Het beeld sluit ook de film af. Dat betekent dat dit metaforisch beeld de inclusie vormt van de film. Het beeld zelf is een citaat. Malick ontleent het aan het kunstwerk Lumia Opus 161 (1965-66) van de Deens-Amerikaanse kunstenaar Thomas Wilfred (1889-1968). Het werk maakt deel uit van de Eugene en Carol Epstein Collectie (Los Angeles, CA). Hij was lid van een theosofische vereniging. Hij noemde zijn kunstwerken allemaal ‘lichtcomposities’ en noemde ze ‘the Art of Lumia’. Lumia Opus 161 moet bewegen in een zuivere stilteomgeving. Malick respecteert dit want telkens wanneer hij Lumia Opus 161 toont tegen een donkere achtergrond bestaat de klankband uit volledige stilte. Dit visueel leidmotief begeleidt dat van de zon en het zonlicht die Malick als basismetaforen uitwerkt. Opvallend daarbij is dat hij de zon dikwijls combineert in de flashback van het gezin met de figuur van de moeder. De titel zelf is ook een metafoor van de levensboom, ontleend aan Genesis 2,9. Bij de woning van de O’Niels staat een grote boom die door Malick wordt behandeld als een levensboom. Ook in de wolkenkrabber waar Jack werkt, bevindt zich beneden een grote boom. De levensboom breidt in verschillende sequenties uit tot een bos. De regisseur filmt de hoge bomen vanuit een extreem verticaal cameraperspectief, loodrecht in de hoogte, zodat de zon zelf zichtbaar wordt doorheen de boomkruinen. Een ander beeldmotief dat Malick uitwerkt als een dragende metafoor is het water in de gestalte van de zee, de rivier, de golven, maar ook in de verschijning van de tuinslang.

Betekenisruimte

MICROKOSMOS EN MACROKOSMOS. Het meest opvallende kenmerk van de betekenisruimte die Malick in The Tree of Life opent, is wel dat van de verwevenheid van de microkosmos en de macrokosmos. De eerste is de wereld van de mens, in het bijzonder die van het gezin, van het huis, “de poort tot de wereld”. Tot de microkosmos van het gezin behoort de inwijding in het bestaan. In de ruimte tussen de vader en de moeder vindt het kind de nodige bescherming om tot zichzelf te kunnen komen. Dat gaat niet vanzelf. Dat vormt een strijd, niet omwille van de ouders zelf, maar omdat het huis en het gezin geen eilanden zijn. De grens tussen het eigen perceel en dat van de buren is nauwelijks zichtbaar. De wereld komt binnen in het huis via het beroep van de vader, iets wat in de jaren vijftig van vorige eeuw vanzelfsprekend was. Die buitenwereld is niet enkel de samenleving waarin het gezin dient te overleven via inkomsten uit arbeid. De muzikale carrière van de vader is mislukt, hij tracht als uitvinder patenten te verkrijgen maar ook dat is geen succes en zelfs aan zijn job in een olieraffinaderij komt een einde. De wereld breekt ook binnen in de beschermde microkosmos van het gezin via de werkelijkheid van het leven zelf. Geboorte en dood zijn geen eigendom van het gezin. Ze verbinden het gezin als met een navelstreng met de macrokosmische realiteit van het leven. Dat verklaart waarom na het bericht van de dood van de jongere broer, dat binnenkomt via een brief door de postbode aan de deur afgeleverd, de gedachtestroom van Jack richting heelal, de grote kosmos, de planeet aarde en het verschijnsel leven gaat. De beelden van de kosmische ruimte, van het ontstaan van het leven op aarde uit de zeeën, van de uitgestorven soort van de dinosauriërs vormen een stroom die uiteindelijk via de levensboom ook aan het huis van de O’Briens zelf aankomt. In dit perspectief beschouwd, is The Tree of Life een filmische eulogie over het kosmische fenomeen van het leven.

LEVENSVISIE. De denker Malick brengt geen actie in beeld. De actiemomenten zijn bijzonder schaars. In tegenstelling met het geloof in de ‘Actie’, de essentie van de actiefilm, het handelsmerk van de Hollywoodstudio’s, gelooft Malick dat de echte actie te vinden is in de menselijke blik. De actie speelt zich af ‘in the mind’, de menselijke schouwende geest. De hele film komt voort uit de schouwende blik van de volwassen Jack. Zijn reflecties vormen de bron waaraan de beelden, de woorden en de stiltes ontspringen. De voice-over maakt daarvan deel uit. Bij de beelden en klanken weerklinkt de stem van Jack maar ook die van zijn jonge moeder. Haar stem hoort ook bij zijn herinnering. Die van zijn vader niet. Dat komt omdat de volwassen Jack zich vooral verbonden weet met zijn moeder. De eerste woorden zijn: “Brother. Mother”. Jack verbindt de herinnering aan zijn moeder aan wat zij haar kinderen leerde in woord en gebaar: “The nuns tought us there were two ways through life – the way of nature and the way of grace. You have to choose which one you’ll follow.” De weg van de natuur en de weg van de genade. Over deze laatste zegt ze nog: “Grace doesn’t try to please itself.” Ze verduidelijkt dit met: “Love is smiling through all things.” De natuur daarentegen wil alleen zichzelf behagen en wil het andere domineren in functie van het eigen welbehagen. De moeder heeft een andere visie op het leven dan de vader. Zij leert haar kinderen: “Help each other. Love everyone. Every leaf. Every ray of light. Forgive.” De vader daarentegen leert zijn drie jongens op te komen voor zichzelf. Ze moeten zich leren verdedigen en leren aanvallen om zelf niet te worden aangevallen. Hij hamert erop dat ze nooit mogen zeggen: “Ik kan niet.” Hij noemt hun moeder naïef en preciseert dat de wereld niet geschikt is voor wie goed en zacht is. De film vertolkt de strijd tussen twee levensvisies die zich verdichten in het gezin. Beide ouders hebben geen relationele problemen. Er zijn wel spanningen op bepaalde momenten maar die komen niet voor uit psychologische of karakteriële fricties. De strijd speelt zich af in de geest en het hart van de volwassen Jack. Naar het einde van de film besluit hij, steeds in voice-over: “Vader, moeder, jullie strijden in mij. Het zal steeds zo zijn.”

ZINGEVING. De betekenisruimte die Malick met The Tree of Life ontwerpt, staat helemaal in het teken van de zingeving. De oorsprong ervan is het rouwproces dat het gezin O’Brien doormaakt. Het bericht dat de jongere broer overleden is, verbreekt de idyllische leefzone van het gezin. De dood zendt het gezin uit hun Tuin van Eden…voor altijd. Die realiteit heeft een autobiografische achtergrond. Terrence Malick groeide op in het gezin te Waco, Texas. Zijn ouders hadden drie zonen van wie hij de oudste was. Zijn jongere broer was artistiek aangelegd en net zoals in de film speelde de jongere broer klassieke gitaar. Hij ging zich scholen bij de Spaanse grootmeester Andrés Segovia. Daar kreeg hij echter een accident aan de handen. In een brief naar zijn ouders schreef hij over zijn verdriet en ontgoocheling. De vader vroeg Terrence naar zijn broer te reizen. Hij weigerde. Zijn vader vertrok dan zelf naar Spanje en keerde naar huis te terug met de lijkkist van zijn zoon die zelfmoord had gepleegd. Terrence voelde zich schuldig aan de dood van zijn broer. De regisseur die de voorbije dertig jaar nooit enig interview heeft toegestaan en nooit in het publiek is verschenen, heeft zijn eigen existentiële ervaringen als grondstof gebruikt om het rouwproces van het gezin als een proces van zingeving uit te werken. Daarbij spiegelt hij de eigen existentiële ervaringen in die van de menselijke cultuur. Dat verklaart de grote aanwezigheid van fragmenten uit de grote muziektraditie, in het bijzonder van de rouwpartituren van componisten als Preisner (Lacrimosa), Berlioz (Requiem) waarin teksten worden gezongen uit de Latijnse kerkliturgie. Via dat luik van de eeuwenoude en recente muziekcultuur verankert Malick in The Tree of Life het proces van zingeving in de cultuurtraditie van de christelijke en in ruime zin de Bijbelse religie. Drie focuspunten vallen daarbij op. Het eerste en het tweede zijn gelinkt aan elkaar: de namen van God de Vader en Job. De film opent met een citaat uit het boek Job 38, 4 en 7:

Where were you when I laid the foundations of the Earth,
when the morning stars sang together,
and all the sons of God shouted for joy?

Waar was jij toen ik de aarde grondvestte?
Wanneer de Morgensterren jubelden en Gods zonen
Het uitschreeuwden van vreugde?

De hoofdletters van de naam Jack O’Brien vormen de naam Job. De film zoomt verder nog uitdrukkelijk in op het boek Job via de preek van de priester in de kerk. Hij gaat heel uitvoerig in op het verhaal van Job. Terrence Malick verbindt de eigen worsteling met het onherstelbare verlies, ervaren door hem, zijn moeder en het hele gezin, met de meditatie over het lijden dat de onschuldige mens overkomt. Net zoals in het boek Job komen ook in de voice-over heel veel vragen voor. Vragen gericht aan de goddelijke Vader van het leven: “Heer? Waarom? Waar was U?”. Malick tekent het portret van zijn eigen vader ook met het profiel van God de Vader. Hij herinnert zich levendig dat zijn vader eiste dat hij niet met het familiaire ‘dad’ maar met het gezagwekkende ‘father’ moest worden aangesproken. In de voice-over wordt ook letterlijk verwezen naar ‘Our Father’ met een zinspeling naar het christelijke gebed van het Onze Vader. Naast de namen God de Vader en Job, zijn er ook de talrijke verwijzingen naar de christelijke cultuur van de Genade, verbonden met het lijden en de verrijzenis van Jezus de Christus. Dat gebeurt via de gezongen teksten uit de kerkelijke gezangen en ook via de sequenties van de kerkdienst. In het gebouw bevinden zich talrijke glas-in-lood ramen die de passie van Jezus uitbeelden. Malick brengt die uitdrukkelijk in beeld. Het is het grote glasraam met het beeld van de Verrijzenis waarbij het kleed van de verrezen Christus van helder wit licht is. Daarnaast is er het glasraam van de gevangen genomen Christus. Het toont het beeld van de handgeboeide Jezus uit het passietafereel waarbij hij voor de opgehitste menigte verschijnt die ‘Kruisig hem’ roept. In het kerktafereel verbindt Malick de bron van zingeving met de religieuze ervaring van het heldere licht, een ervaring die gemakkelijk terug te vinden is in de religieuze cultuurexpressies die uit het christendom zijn voortgekomen: de muziek, de architectuur, de beeldende kunsten. Het kerkgebouw verschijnt als een lichtruimte. Zo wordt ook het visioen van de volwassen Jack waarnaar de filmstroom toe evolueert, een waar lichtvisioen, een verrijzenisvisioen dat spreekt van de moederlijke Genade. In die ruimte weerklinkt het religieuze Amen, de stem van de moederlijke Genade.

Context

The Tree of Life is in vele opzichten een filmische apologie in woord en beeld die pleit voor het fenomeen zingeving. Een poëtisch en gevoelig pleidooi om het proces van de zingeving niet uit de beschaving en de cultuur te bannen. De tendens om dat wel te doen, is er wel. De concurrerende media winnen iedere dag aan macht en oppervlakkigheid. Zij willen samen met de neoliberalistische logica met zijn harde economische dogma’s van rendement, rationalisatie, besparing enzovoort het dagelijkse leven domineren. Ze staan afkering tegenover het proces van zingeving. Malick verdicht die heersende dogma’s in de hoge ultramoderne buildings in een van de Texaanse grootsteden als Houston en Dellas. In deze buildings heersen de zonen van de ‘moderne’ mens als een nieuwe God de Vader, de nieuwe Architect die de wereld ‘naar zijn beeld en gelijkenis’ wil omvormen. Malick formuleert geen gemakkelijke en afstandelijke kritiek. Hij laat de kritiek voortkomen van binnenuit. De hele film ontspringt immers aan de gedachtestroom van de volwassen Jack, de moderne architect.

Filmfiche

USA / 2010 / 139' / regie en scenario: Terrence Malick / productie: Sarah Green, Brad Pitt, e.a. voor Cottonwood Pictures, Plan B Entertainment, River Road Entertainment / fotografie: Emmanuel Lubezki / montage: Hank Corwin, Jay Rabinowitz, Daniel Rezende, Billy Weber, Mark Yoshikama / productie designer: Jack Fish / muziek: Alexander Desplat / vertolking: Brad Pitt (Mr. O’Brien), Sean Penn (Jack O’Brien), Jessica Chastain (Mrs/ O’Brien), Hunter McCracken (Young Jack), Laramie Eppler (R.L.), Tye Sheridan (Steve).

Links

De officiële website van de film

De website gewijd aan het Lumia-oeuvre van Thomas Wilfred